Doğru Cevap: B

B. Kansere bağlı yorgunluk yaşayan hastaların dinlenmek amacıyla yatakta geçirdikleri süreyi uzatmaları ve uyku düzenlerinin bozulması, homeostatik uyku basıncının azalmasına ve uyku sürekliliğinin bozulmasına katkıda bulunarak insomninin kronikleşmesini kolaylaştırabilir.

Açıklama

Kanser hastalarında insomni; hastalığa ve tedaviye bağlı fizyolojik değişiklikler, psikolojik stres, uykuya ilişkin işlevsiz düşünceler ve davranışsal uyum mekanizmalarının etkileşimi sonucunda ortaya çıkabilir ve kronikleşebilir. Bu süreç, Spielman'ın 3P modeli (yatkınlaştırıcı, tetikleyici ve sürdürücü etkenler) ve homeostatik uyku düzenlemesi (S süreci) çerçevesinde açıklanabilir.

Kansere bağlı yorgunluk yaşayan bazı hastalar, dinlenmek amacıyla yatakta geçirdikleri süreyi uzatabilir veya gündüz uykularını artırabilir. Bu davranışlar, özellikle uyku gereksinimini aşan ölçüde uygulandığında, homeostatik uyku basıncının azalmasına, uyku-uyanıklık düzeninin bozulmasına ve uyku etkinliğinin düşmesine katkıda bulunabilir. Yatakta uyanık geçirilen sürenin artması ve yatağın uyanıklıkla ilişkilendirilmesi de insomninin sürmesine neden olabilir. Bununla birlikte, bu mekanizmaların her kanser hastasında aynı ölçüde etkili olmadığı ve dinlenme gereksiniminin hastanın klinik durumuna göre değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

Proenflamatuar sitokinler (özellikle IL-6 ve TNF-α) ile HPA aksındaki değişiklikler, kanserle ilişkili yorgunluk ve uyku bozukluklarının patofizyolojisine katkıda bulunabilir. Ancak yorgunluk (fatigue) ile fizyolojik uyku eğiliminin artması, yani uykululuk (sleepiness), aynı kavramlar değildir. Bu mekanizmaların MSLT'de saptanan patolojik uykululuğun temel nedeni olduğu şeklindeki genelleme doğru değildir.

İnsomni, depresyon ve anksiyete kanser hastalarında sıklıkla bir arada görülür ve yaşam kalitesini karşılıklı olarak etkileyebilir. İnsomninin yaşam kalitesi üzerindeki etkisinin depresyon ve anksiyeteden tamamen bağımsız olduğu veya bu bozuklukların etkisinin ikincil düzeyde kaldığı yönünde genel bir yargıya varılamaz. Bu ilişkilerin değerlendirilmesinde araştırma tasarımı ve istatistiksel analiz sonuçları dikkate alınmalıdır.

Dekzametazon gibi kortikosteroidler uyanıklığı artırabilir ve uykuya dalmayı güçleştirebilir. Bu etkiler yalnızca HPA aksının baskılanmasıyla açıklanamaz; ilacın santral etkileri ve uygulama zamanı da önemlidir. Klinik açıdan uygun olduğunda, dozların sabah veya günün erken saatlerinde uygulanması uyku üzerindeki olumsuz etkileri azaltabilir.

Kanser hastalarında CBT-I, insomni tedavisinde kullanılabilir. Uyku kısıtlama tedavisi ve fiziksel aktivite önerileri, hastanın yorgunluk düzeyi, fiziksel kapasitesi, tedavi süreci ve eşlik eden hastalıkları dikkate alınarak bireyselleştirilmelidir. Bu uygulamalar tüm kanser hastaları için kesin olarak kontrendike değildir; gerektiğinde uyarlanmış protokoller tercih edilir.

Kaynak:

1. Buysse, D. S., & Sateia, M. J. (Eds.). (2010). Insomnia: Diagnosis and Treatment. CRC Press / Taylor & Francis Group. Chapter 12, 221-242